Çocuklarda Davranış Eğitimi Nedir?

Davranış; çocuğun duygu, düşünce ve ihtiyaçlarını dış dünyaya yansıtma biçimidir. Çocuk davranışları çoğu zaman "bilerek yapılan" değil, öğrenilen ve model alınan tepkilerdir.

Çocuklar özellikle 2–10 yaş arasında gözlem ve taklit yoluyla öğrenir. Bu nedenle ebeveynin ve bakım verenin davranışları, çocuğun davranış gelişiminde belirleyicidir. Söylediklerimizden çok, yaptıklarımızla öğrenirler.

Davranış Eğitiminin Amacı

Davranış eğitiminin amacı çocuğu bastırmak ya da kontrol etmek değil, uygun davranışı öğretmektir. Davranış eğitimi; olumlu davranışları artırmak, dürtü kontrolünü desteklemek, sosyal uyumu güçlendirmek ve çocuğun kendini düzenleyebilmesini sağlamak içindir.

Davranış Eğitimi Nasıl Verilir?

1. Örnek Olmak

Çocuklar özellikle küçük yaşlarda davranışı sözel anlatımla değil, gözlem ve taklit yoluyla öğrenir. Yetişkinler öfkelendiğinde nasıl sakinleştiğini, hata yaptığında nasıl telafi ettiğini, problem yaşadığında nasıl çözüm ürettiğini çocuğa yaşayarak gösterir.

2. Beklenen Davranışın Çocuğa Uygunluğu

Davranış beklemeden önce şu sorular sorulmalıdır:

Bu davranış çocuğun yaşına uygun mu?
Gelişimsel olarak yapabilir mi?
Daha önce deneme fırsatı oldu mu?

Gerçekçi olmayan beklentiler, çocukta yetersizlik ve direnç oluşturur.

3. Birlikte Yapmak

Yetişkin davranışın iskeletini oluşturur ve adımları birlikte uygular. Ne yapacağını söyler, nasıl yapılacağını gösterir ve çocuğu sürece dâhil eder. Örnek: "Önce masayı birlikte toplayalım, sonra yatağını toplamayı sen dene."

4. Kendi Yapmasına İzin Vermek

Çocuğun davranışı kendi başına denemesine alan açılır. Hata yapmasına izin verilir. Yetişkin izler ancak müdahaleyi minimum tutar. Bu aşama çocuğun "yapabiliyorum" algısını güçlendirir.

5. Olumlu Davranışı Yakalamak ve Pekiştirmek

Takdir; davranışa yönelik, abartısız ve gerçekçi olmalıdır. Örnek: "Öfkelendiğinde gidip su içtiğini fark ettim. Bu çok güzel bir sakinleşme yolu."

6. Yapılmadığında Sınır Koymak

Sınırlar kısa, açıklayıcı, tutarlı olmalıdır. Sınır davranışa yöneliktir, çocuğa değil. Örnek: "Ekranı kapattığım için kızgınsın ama bana vuramazsın. İstersen yastığa vurabilirsin."

Sorumluluk Nedir?

Sorumluluk; çocuğun kendine ait işleri baştan sona sahiplenebilme becerisidir. Sorumluluk, çocuğun "yapabiliyorum" duygusunu güçlendirir ve özgüvenin temelini oluşturur.

Yaşa Uygun Sorumluluklar

2 yaş: Bardaktan su içmek, kendi yemeğini yemek
3 yaş: Ayakkabısını giymek, montunu giymek
4 yaş: Sofraya kaşık koymak, tabağını kaldırmak
5 yaş: Çanta hazırlamaya yardım etmek, kıyafetlerini seçmek
6 yaş: Kendi başına giyinmek, oyuncaklarını toplamak
7 yaş: Toplumsal sorumluluklar

Özgüven Nedir?

Özgüven; çocuğun kendine yönelik olumlu duygu beslemesine ve kendi kapasitesine inanmasıdır.

Değerlilik + Yeterlilik = Özgüven

Değerlilik: "Olduğum gibi seviliyorum."
Yeterlilik: "Yapabilirim, deneyebilirim, başarabilirim."

Çocuğun 6-12 yaş dönemine geldiğinde kendinde en az 5 güçlü yön bulabilmesi hedeflenir.

Değerlilik

Takdir edin: "Aferin" yerine "Sabırla denemeni fark ettim."
Pozitifleri toplayın: Sevgi kutusu, iyi davranış defteri.
Somutlaştırın: "Bugün bu 5 problemi tek başına çözdün."
Yabancıların yanında övün: "Bugün misafir gelmeden masayı kendi hazırladı."

Yeterlilik

Hizmet etmeyi bırakın: Fazla yardım özgüveni engeller.
Minimal yardım edin: İlk adımı gösterin ve geri çekilin.
Sorumluluk verin: Günlük küçük görevler verin.
Başarıyı görünür kılın: "Bunu tek başına tamamladın."
Yeteneklerini öne çıkarın.

Özgüveni Zedeleyen Ebeveyn Tutumları

Mükemmeliyetçi tutum
Kontrolcü ve baskıcı, eleştirel tutum
İhmal eden ve görmeyen tutum
Müdahaleci tutum
Kolaycı ve hizmet eden tutum

Çocuklarda Davranış, Sorumluluk ve Özgüven Eğitimi